Trước nguy cơ xâm hại không gian cảnh quan của một di tích quốc gia đặc biệt, Bộ Xây dựng đã chính thức tiếp nhận văn bản kiến nghị từ phía tỉnh Khánh Hòa về việc điều chỉnh hướng tuyến đường sắt tốc độ cao trục Bắc – Nam đoạn đi qua quần thể tháp Chăm Hòa Lai.
Đề xuất điều chỉnh hướng tuyến để bảo vệ vùng đệm di tích
Bộ Xây dựng vừa qua đã ghi nhận tờ trình từ UBND tỉnh Khánh Hòa liên quan đến phương án định vị tuyến đường sắt tốc độ cao trục Bắc – Nam. Nội dung cốt lõi của văn bản hướng đến việc nghiên cứu, dời lộ trình của đường ray ra khỏi phân khu bảo vệ II thuộc quần thể kiến trúc tháp Hòa Lai có niên đại hơn 10 thế kỷ. Trước đó vào ngày 29/5, chính quyền địa phương đã chủ động gửi đề xuất này nhằm tìm kiếm một giải pháp quy hoạch giao thông bền vững, hài hòa giữa phát triển hạ tầng hiện đại và gìn giữ giá trị lịch sử.
Lý giải về mặt kỹ thuật, trong quá trình đối chiếu hồ sơ tiền khả thi của siêu dự án giao thông với bản đồ quy hoạch bảo tồn tháp Hòa Lai, các nhà chuyên môn đã phát hiện một điểm xung đột lớn. Cụ thể, thiết kế sơ bộ ban đầu dự kiến sẽ xây dựng một cầu cạn chạy qua đoạn từ Km1.246 đến Km1.247. Trớ trêu thay, tọa độ này lại cắt thẳng qua vùng bảo vệ II (khu vực đệm rộng 3,44 ha bao quanh lõi di tích), đặt công trình cổ vào tình thế bị đe dọa trực tiếp về mặt không gian.
Nguy cơ tổn thương cấu kiện cổ từ góc nhìn Luật Di sản và Tác động vật lý
Căn cứ theo Luật Di sản văn hóa hiện hành, phân khu bảo vệ II giữ vai trò là vùng đệm có chức năng cốt lõi: che chắn, giữ gìn nguyên vẹn cảnh quan môi trường và ngăn ngừa mọi tác nhân tiêu cực xâm hại đến vùng lõi di tích. Do đó, bất kỳ công trình xây dựng mới nào được phép mọc lên tại đây đều phải tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc: không được phép làm khuất lấp tầm nhìn, không phá vỡ tính liên kết không gian và mối liên hệ tự nhiên của di sản.
Giới chuyên gia quy hoạch và chính quyền địa phương bày tỏ mối quan ngại sâu sắc rằng, việc bố trí một đại công trình giao thông có mật độ vận hành cao ngay sát vách tháp cổ sẽ để lại những hệ lụy khó lường. Ngoài việc băm nát cảnh quan văn hóa – lịch sử, phá vỡ tính toàn vẹn tổng thể kiến trúc, trục đường sắt tốc độ cao với tải trọng cực lớn khi đi vào khai thác sẽ tạo ra:
-
Hệ lụy từ xung lực: Tần suất chạy tàu liên tục sinh ra sóng xung kích và hiện tượng rung chấn cường độ cao truyền qua lòng đất.
-
Ô nhiễm tiếng ồn: Tiếng vang kéo dài từ động cơ và ma sát đường ray.
-
Các tác nhân cơ học này được dự báo sẽ tạo ra mối nguy hại nghiêm trọng, trực tiếp làm rạn nứt links liên kết mộng, xô dạt các cấu kiện gạch nung vốn đã chịu tổn thương qua hàng ngàn năm của tháp Hòa Lai.
Tháp Hòa Lai – Kiệt tác kiến trúc gạch nung độc bản của nền văn hóa Chăm Pa
Để hiểu rõ tại sao việc né đường ray lại cấp thiết đến vậy, cần nhìn vào giá trị độc bản của quần thể kiến trúc này. Tháp Hòa Lai là một trong những cụm tháp Chăm cổ tiêu biểu và cổ xưa nhất còn sót lại tại khu vực Nam Trung Bộ, được xây dựng ròng rã từ thế kỷ thứ 8. Tổ hợp di tích này tọa lạc trên một khu đất rộng gần 5.000 $m^2$ nằm sát quốc lộ 1 thuộc địa phận xã Thuận Bắc, và đã được Thủ tướng Chính phủ ký quyết định xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt vào năm 2016.
Hòa Lai không chỉ là một địa danh, đó là một bảo tàng khảo cổ sống động sở hữu những giá trị vượt trội về mặt lịch sử, văn hóa và mỹ thuật tộc người. Điểm đặc sắc nhất thu hút giới kiến trúc sư chính là nghệ thuật xây dựng truyền thống siêu việt: những mảng tường gạch nung gắn kết không mạch vữa, các chi tiết vòm cửa, cột ốp chạm khắc hoa văn tinh xảo đến kinh ngạc. Việc giữ gìn một khoảng không gian tĩnh lặng, nguyên bản cho tháp Hòa Lai chính là nghĩa vụ tối thượng của công tác quy hoạch đô thị hiện đại khi đối thoại với quá khứ.
Nguồn: Báo Thanh Niên
